صفحه اصلی گالری گردی

نسخه‌ی اول

درباره کارنمای علی زنجانی در گالری ای‌جی

نسخهی اول

درباره کارنمای علی زنجانی در گالری ایجی

فرزاد عظیمبیک

---------

اختراع عکاسی و آشنایی مردم با آن، موجب شد تا با پا گرفتن و باب شدن عکس و عکاسی و یافتن کارکردهای جدید برای آن، از همان سالهای پایانی قرن ۱۹ میلادی بحث حضور و تشخیص حقیقت و دروغ، اصل و فرع و راست و ناراست، صحنهی واقع یا ساختگی و موضوعاتی از این دست پیش بیاید. پیش از اختراع عکاسی و سبکهایی مانند عکاسی صحنهآرایی و یا استفاده از تکنیکهای تدوین و رتوش عکس، در سایر هنرها بهویژه نقاشی، همین بحث اصالت سوژه و اثر کار شده نیز مطرح بود. رقابت و ادعا بر سر نزدیکی اثر نقاشی به حقیقت و شکلِ واقع سوژه و مشابهت آن با اصل موضوع (بخصوص در نقاشی پرتره) معیاری برای سنجش عیار و استادیِ یک نقاش به شمار میرفت. همچنین نزدیکی اثر نقاشی یا طراحی به منظرهی طبیعی و رعایت دقیق اَشکال و فرمهای طبیعی نیز معیار دیگری برای بها دادن به کار دست نقاشان بوده و هنوز هم هست. در نقاشی چون هنرمند به واسطهی دست و ابزارِ کاری نظیر رنگ و قلم و قلممو و غیره کار میکند، سوژهی کار همواره در نسبتی با اثر نهایی قرار داشته که گویی از خودش فاصله میگیرد و به چیزی دیگر روی بوم یا کاغذ و سطوح دیگر تبدیل میشود. این موضوع درباره عکسها نیز صادق است. عکسی که گرفته میشود، لحظهای است ثبت شده از یک کلّیت که در آن لحظه در بستر زمان عبور کرده و به حرکت خود ادامه میدهد. اما عکس، یک بُرش از آن زمان را نگه میدارد و آن را به تکهای از حقیقت تبدیل میکند. ثبت تصویر عکاسی شده روی شیشه  و صفحات فلزی (با روشهایی مثل داگرئوتیپ و یا چاپهای صمغ)، و پس از آن روی نوارهای سلولوئید، نگاتیوها و امروزه هم کارتهای حافظه، همواره این فکر و استدلال را پدید میآورد که عکس نسخهای از روی اصل حقیقت است و به آن بسیار نزدیک است؛ اصلاً یک بخشی از آن است. البته عمل عکاسی بهخاطر نفس مکانیکی بودن خود، از معیارهای متفاوتی برخوردار و بالطبع عوامل متفاوتی نیز بر آن اثرگذار هستند. عاملیت و اثر هنرمند در روند ثبت یک تصویر عکاسانه معمولاً از جنسی متفاوت با نقاشی و مجسمهسازی و همراه با شاخصههایی خاص خود است. اما موضوع فاصلهی اثر هنر از منبع خود آنقدر مهم و محل جدل بوده است (لااقل در قرن هجده و نوزده) که دستمایهی آثار ادبی مختلفی، از جمله مهمترین رمانهای نیکلای گوگول و اسکار وایلد قرار گرفت.

از سوی دیگر، بایگانیها نقش مهمی را در هنر امروز ایفا میکنند. هنرمندان پس از دوره مدرن و به ویژه در گرایش کانسپچوال، به بایگانی، بررسی آن و دخالت در روند بایگانی علاقمند شده و آن را بهعنوان یک ماده خام برای ساخت آثار و روندهای هنریشان مورد استفاده قرار میدادند. استفاده از مواد آرشیوی و یافت شده به مثابه آثار هنری و یا میانجیهایی برای رسیدن به تبلور دغدغه و فکر هنرمند، اتفاقی است که از جهتی دیگر با بحث اصالت در معنا و شکلِ واقع موضوعات مورد کاوش و کار درگیر است. در اینجا نیز کارمادهی تاریخی و یا بایگانی، رفتهرفته  هویت خام اولیهی خود را از دست میدهد و در گذاری معنایی و چیدمانی، به شکل و قرائت موردنظر هنرمند/پژوهشگر نزدیک میشود.

با چنین مقدمهای، نگاه به مجموعه عکسی که بازیافتههایی از آرشیو یک عکاسخانه در تهران در دو دههی گذشته هستند، نمیتواند یک کار از سر تفنن باشد و نیاز به کمی تدقیق و تفکر دارد. علی زنجانی در کارنمای اخیر خود در گالری ایجی، به سراغ بخشی از عکاسی رفته که از اهمیت بالایی برخوردار است. او با بازیابی بایگانی یک عکاسیِ قدیمی در تهران، پرترههای سربازانی را که در آنجا گرفته شده جدا کرده، و با نسخهبرداری از روی نگاتیوها، آنها را (نسخهی اصلی) را با چاپی تازه در یک بزرگنمایی، به نمایش درآورده است. کار زنجانی بر روی نسخهی اصلی نگاتیوهای سربازان، نقشی دوگانه را برای او دارد. زنجانی بهعنوان هنرمند و عکاس که سلیقه و چارچوبهای خود را و فهم خود را از تصویر دارد، و زنجانی بهعنوان کاوشگر آرشیو و عکس که میبایست بیطرفانه و با نگاهی علمی به سراغ کاوش و پژوهش در سوژهی خود برود. در این مقام، زنجانی برای رسیدن به نزدیکترین فاصله به حقیقتِ تصویر، از مقام هنرمند بودن خود فاصله گرفته و بیشتر به سوی فیگور کاوشگر پیش میرود. البته در این راه بیطرفی خود را تا حد ممکن رعایت کرده و تنها دست به انتخاب از میان انبوه آرشیو میزند؛ و نه تغییر و دست بردن در منابع و اطلاعات کسب شده. کار عکاس در این مجموعه مانند یک محقق است. محققی که آرام آرام موضوع کار خود را از میان جستجوهایش یافته و آن را سروشکل داده است. در مواجهه با چنین مجموعهها و آثاری، باید توجه داشت که بخش مهمی از کار در روند پیشتولید و مرحله تحقیق آن نهفته است. جایی که از چشم مخاطب اثر نهایی مخفی است، شاید به سادگی نتواند ردِّ آن را در کارها ببیند، اما ماحصل و عصارهی آن در نسخهی نهایی کار مستتر است. چنین روندهایی، میتواند با عنوان عبور از نسخهی اول به سوی نسخههای بعدی تعبیر شود. همان چیزی که در عکاسی نیز بهطور ذاتی میتواند در تستهای چاپ عکس و یا در مرحله تدوین عکس رخ بدهد. یعنی امکان داشتن تدوینها و رتوشهای متعدد از یک تصویر ثبت شده، با کنتراستها و اَشکال مختلف چاپ.

عکسهای سربازان از منظری دیگر، در خود حاوی نکتهی جالب و مهمی است. تصاویری را که بر روی دیوار میبینیم، در حقیقت چاپ مستقیم نگاتیوهای آرشیوی است. خطوط بنفش و قرمز رنگ و نواحی خاکستری مختلفی که روی نگاتیو وجود دارد، آثار رتوش عکاسخانه است. با کمی توجه میبینیم که پرترهها موهای بلند و عادی دارند که توسط ماژیک کاری روی نگاتیو اصلاح شده و به شکل استاندارد موی سربازی درآمده است. بسیاری از لباسهای فرم نیز گویی در همان جا بوده و به متقاضیان عکس داده شده تا برای عکس گرفتن مقبول باشد. موی بلند سربازان در تصویر که توسط عکاس تدوین شده، اولین نقطهای است که فاصله گرفتن تصویر از حقیقت واقعه آغاز میشود. تاریخ تصویر در درون خودش شروع به تدوین و تغییر میکند و در این مقام، سوژهی اولیه تبدیل به میلی آرمانی و یا اصلاح شده برای رسیدن به تصویر مطلوب میشود. به بیان دیگر چنین تصاویری، دستخوش تغییر وضع حقیقیشان شدهاند تا به موقعیتی تازه برسند. موقعیتی که در آن، تصویر، پیام موردنظر و دلخواه را بتواند در خود داشته باشد و آن را صادر نماید. تصاویر مجموعه «آرایش نظامی» در گذاری معنایی هستند. گذاری که در تلاطمی میان داشتن معنای تازه و یا حفظ ساختار اصلی خود موج میزند. عکسها در وضعی تازهشان، نه یک سند تاریخی کامل هستند و نه یک تصویر عکاسانه که قرار است تا با توسل به قواعد کلی عکس، ذهن ما را به سوی خود بکشاند. موقعیت تازه برای خود هنرمند نیز یک تجربه تازه است. زنجانی پس از خلق مجموعههایی مانند «فقط بین ما» که عکسهایی صریح را در خود داشتند، در سه چهار سال اخیر با درگیر شدن با مفهوم آرشیو و بازخوانی تاریخ تصویری، به ساختن مجموعههایی دست زده که خوانشی بینابینی از تصویر و تاریخ را در خود دارند.