صفحه اصلی نوشتار

قلم مو و خدادادِ قلم بند


محمدحسن حامدی

همیشه ابزارآلات هنرمندان برایم جذاب بوده. این اشیا معمولا در حاشیه کار هنر قرار دارند با این همه دلبستگی زیادی را برای صاحبانشان فراهم می کنند. قلم مو ، قلم تراش، پالت رنگ، دوات، کاردک، قط زن، مقراض وصدها مورد دیگر از این جمله اند. 

معمولا این اقلام را به گونه ای می سازند تا مقبول طبع اهل هنر- آن هم برای مدت های مدید- باشد و از همین روست که بخش عمده ای از ویترین موزه به آنها اختصاص دارد.

این حواشی به خودی خود بخش مهمی از تاریخ هنر هستند که مرورشان خالی از لذت نیست. لذا چنانچه همت یار باشد گهگاه نکته را استخراج در اختیار دوستان قرار می دهم.

برای فتح باب، مطلبی را از زنده‌یاد استاد علی کریمی، نگار پرآوازه معاصر را پیش رو می گذارم که در سال 1336 و در شماره 4 نشریه "نقش و نگار" با عنوان " قلم مو" به چاپ رسانید.

"در ایران از قدیم، قلم‌مو را از موی خز و پَر غاز تهیه می‌کردند ولی به‌واسطه کمیابی و گرانبهائی این دو حیوان، مدتهاست که برای تهیه قلم‌موی مینیاتور از موی گربه و شاه‌پر کبوتر استفاده می‌کنند (توضیح آنکه پر مرغ و سایر طیور -غیر از کبوتر و غاز-دارای نوك ناصافی است.) البته موی هر گربه‌ای قابل بستن نیست و باید موی گربه دارای شرایطی باشد تا قلمی که از آن بسته ‌شود و برای کار کردن شایسته گردد.  

این شرایط به‌قرار زیر است :

۱) گربه باید جوان و حداکثر یکساله باشد.

۲) موی گربه نباید نرم و بی‌حس و یا خوابیده باشد. بنابراین بایستی از موی گربه بُراق استفاده کرد.

۳) موی قلم باید حتما یکرنگ باشد. بدین‌جهت موی گربه‌های سفید و سیاه یا گل باقلائی یا آل‌پلنگی، برای قلم مو به‌هیچ‌وجه مناسب نمی باشد. 

تنها می‌توان از موی بچه گربه‌های جوان که دارای رنگ سفید یا سیاه یا حنائی یکدست باشند برای قلم بستن استفاده کرد و چون گربه با این شرایط کمتر به دست می‌آید، معمولا قلم‌بند ناچار است نسل این‌گونه گربه را در خانه خود پرورش بدهد و همه ساله از موی گربه‌های جوان استفاده نماید. و این روش هم اکنون در اصفهان معمول است.

معروف است خداداد؛ قلم‌بند معروف اصفهانی که مدتی است به‌رحمت ایزدی پیوسته است، چون قادر به نگهداری گربه نبود، هر وقت در کوچه و بازار گربه‌ای مناسب قلم بنادی می‌بافت یک قطعه روده گوسفند جلوی گربه می انداخت و همین که گربه مشغول خوردن می شد و قطعه ای از روده را فرو می داد، خداداد سر دیگر روده را با دهان باد می کرد و بدین ترتیب روده باد شده، در گلوی حیوان گیر می کرد و به سهولت به چنگ می افتاد. به این طريق خداداد قلم مو را به بهای ناچیزی به هنرمندان اصفهان می فروخت اما اینک مینیاتور سازان اصفهان به ناچار قلم مورا شخصا تهیه می کنند..."